استادمرادی کرمانی به دیارکودکی اش سفرمی کند

شاید هوشنگ مرادی کرمانی تنها نویسندهٔ ایرانی باشد که آثار سینمایی(با تلویزیونی) اقتباسشده از داستانهایش، بیشتر بهخاطر جنبههایی متفاوت آثاری قابل تأمل و شاخص از کار درآمدهاند. مجموعهٔ فیلمهای تلویزیونی قصههای مجید که اولین این آثار است، به یکی از پرتماشاگرترین مجموعههای بعد از انقلاب تبدیل شد. پس از آن کارگردان این مجموعه، «کیومرث پوراحمد»، داستانهایی دیگر از مجموعهٔ قصههای مجید را اینبار در سینما به تصویر درآورد.«صبح روز بعد»که بهدلیل ساختار طنزآلود و افشاگرانهاش دربارهٔ آموزش و پرورش سنتی موردتوجه مخاطبان قرار گرفت، «شرم»که بهخاطر ساختار پیچیده و ذهنی و ارزشهای فرهنگی و هنریاش هرچند مورد توجه مخاطب عام قرار نگرفت، اما منتقدان و کارشناسان سینمایی را خوش آمدو«نان و شعر» که بهدلیل بعضی ملاحظات درونی و بیرونی مربوط به فیلم(مانند بزرگشدن بازیگر نقش اونل قصههای مجید(مهدی باقربیگی)و عدم دوخته شدن دوبارهٔ نقش مجید به شمایل جدیدش یا اغتشاش داستانی به علت درهمآمیزی چند داستان از مجموعهٔ داستانهای قصههای مجید در این فیلم)نه مخاطب عام را راضی کرد و نه خاصی را. «خمره»، دومین ساختهی«ابراهیم فروزش»و براساس داستانی از مرادی کرمانی، از دیگر آثار ارزشمندی است که در سال ۱۳۶۹ ساخته شد و طی دو سال شرکت در جشنوارهها و مجامع بینالمللی رکورددار شد.

«محمد علی طالبی»که در دههٔ ۱۳۷۰ با گرایش مضامین اجتماعی و بیان سرنوشت کودکان و نوجوانان ایرانی که در کلانشهر تهران زندگی توأم را حسرتی را میگذرانند توانست نام خود را در کنار سینماگران نوجوان ایرانی ثبت کند، سه فیلم«چکمه»،«تیک تاک»و«کیسه برنج»را براسسا داستانهایی از مرادی کرمانی ساخت که باتوجه به ساختار واقعگرایانهشان، توجه مجامع بینالمللی را بهسوی این فیلمساز جلب نمودند تا آن حد که فیمل کسیسهٔ برنج با سرمایهٔ مشترک ایران و ژاپن ساخته شد. طالبی به تازگی فیلمهای«تنور»و«مثل ماه شب چهارده»را براساس داستانهایی با همین نامها از هوشنگ مرادی کرمانی ساخته و همچنین یک مجموعهٔ تلوزیونی ۱۱ قسمتی از روی ماه شب چهارده اقتباس کردهاست که این آثار هنوز به نمایش درنیامدهاند.

روندی تازه در اقتباسهای سینمایی

اما اقتباس«داریوش مهرجویی»از«مهمان مامان»در سال ۱۳۸۲، فصل تازهای را در روند اقتباسهای سینمایی از روی آثار مرادی کرمانی گشود، این فیلم گرچه متعلق به سینمای کودک نبود، ولی به وضوح در نمایش شخصیتهای فقیر معصومش، فضای خاص توأمان کودکانه، تلخ و طنزآمیز آثار کرمانی را بازتاب میداد(خود مرادی کرمانی گفتهاست که سرسختی پیرمرد در رمان«پیرمرد و دریا!همینگوی و لایههای درونیاش برای او این را تداعی میکند که پیرمرد، یک«مجید»آمریکایی است و از این جمله میتوان چنین نتیجه گرفت که در داستانهای وی نوعی روح کودکانه حضور دارند، هرچند در بعضی از آنها-دستکم-شخصیتهای محوری کودک نباشند». این فیلم هم توانست نظر قاطبهٔ منتقدان و انبوه تماشاگران را بهسوی خود جلب کند. «مربای شیرین»(مرضیه برومند)تنها اثر اقتباششده از روی داستانهای مرادی کرمانی است که مطلقا فاقد جنبههای عامپسند و همچنین خاصپسند است. فیلم با دستمایه قراردادن داستانی واقعگرایانه از مرادی کرمانی-بهعنوان ویژگی ثابت آثار او-فضا را بهسوی موزیکال و فانتزی کودکانه بردهاست و این تناقص اساسی باعث شده که به اثری کممایه تبدیل شود.

آخرین آثار سینمایی به نمایش درآمده از روی داستانهای مرادی کرمانی،«تکدرختها» (سعید ابراهیمیفر)و«گوشواره»(وحید موسویان) هستند که هریک با آمیزش با جهانبینی خاص فیلمسازان خود رنگوبویی متفاوت به خود گرفتهاند، اما همچنان میتوان ردپای آن کودکانگی تلخ طنزآمیز را مثلا در شخصیت شاعر کرمانی فیلم تکدرختها بازیافت که شعرهای نهچندان قاعدهمند ولی باارزشش درنظر انجمن شاعران کرمان، برای خود شاعر سالخورده چون جواهری بیبهاست چراکه روایتگر دوران کودکی فرزندانش بوده و همچون آینهای در مقابل کودکصفتی بیبغض و کینه اما پردرد خودش قرار میگیرند.

شاید مهمترین عللی را که در چرایی اینهمه توجه فیلمسازان به آثار این نویسنده جهت اقتباس بتوان جستوجو کرد-که بهطور مسلم مجموعهٔ این رویکردها هرازچندگاهی توانست رنگو لعابی به سینمای کودک و نوجوان با سینمای کودکانهٔ ما بدهد-به وضوح در اظهارات خود نویسنده بیان گردند که ممکن است بتوانند برای تمامی سینماگران و نویسندگان شکستخوردهٔ عرصهٔ کودک و نوجوان هم مفید واقع شوند:

«هنگام نوشتن داستان به جنبههای سینمای آن فکر میکنم؛در واقع داستان را به صورت تصویری میبینم و بههمین دلیل در رابطه با آثاری که از روی داستانهایم ساختهشدهاند، کمترین مشکل را دارم».

«بشر اولیه قبل از اینکه نویسنده شود سینماگر بوده و تصاویر روی دیوارهٔ غارها، مجسمهها و ظروف سفالی گواه این امر است. بشر از ابتدا دوست دشاته که ذهنش تصویرگر باشد و این امر امروزه بااستفاده از ابزار و تجهیزات در قالب سینما و تصویر امکانپذیر شدهاست. هرکس که کتابی میخواند، بهدلیل نوع برداشت و تصویرسازی ذهنیاش از داستان، به نوعی نویسندهاست».

«من وارد ادبیات کودک نشدهام، بلکه ادبیات کودک در من شکل گرفتهاست. قبل از نوشتن برای کودکان، برای رادیو متن مینوشتم. یکی از نوشتههایم که خوب هم جواب داد و قرار بود ۱۳ روز طول بکشد، قصههای مجید بود که ۴ سال طول کشید. فکر میکنم که بازتاب کودکی در من مانده است؛من در کودکی ماندهام و هر چه بگذرد، کودکی از ذهنم نمیرود. هرکسیکه کودکیاش را ازدست بدهد، جانش را ازدست میدهد و میمیرد».

داستان

خمره

• آب انبار
• معصومه
• من غزال ترسیده ای هستم
• قصه های مجید (۱۳۵۸)
• بچه های قالیبافخانه (۱۳۵۹)
• نخل (۱۳۶۱)
• چکمه (۱۳۶۱)
• داستان آن خمره (۱۳۶۸)
• مشت بر پوست (۱۳۷۱)
• تنور (۱۳۷۳)
• پلوخورش
• مهمان مامان (۱۳۷۵)
• مربای شرین (۱۳۷۷)
• لبخند انار (مجموعه داستان)
• مثل ماه شب چهارده
• نه ترو نه خشک
• شما که غریبه نیستید (خاطرات)
• ناز بالش
• کبوتر توی کوزه
• هوشنگ دوم
• آب انبار

فیلمنامه

• کاکی
• تیک تاک
• کیسه برنج

نمایشنامه ها

• کبوتر توی کوزه
• پهلوان و جراح
• ماموریت (تلویزیونی)

اقتباس سینمایی

• داستان صنوبر(بیگانه)، محصول افغانستان
• قصه های مجید(چهارده داستان) یازده فیلم تلوزیونی و سه فیلم سینمایی، کارگردان کیومرث پوراحمدخمره (فیلم) کارگردان:ابراهیم فروزش
• چکمه (فیلم) کارگردا ن: محمدعلی طالبی
• مهمان مامان کارگردا ن: داریوش مهرجویی
• تنور (فیلم) کارگردان: محمدعلی طالبی
• مثل ماه شب چهارده، ۱۱ قسمت سریال تلویزیونی، یک فیلم سینمایی(کارگردان: محمدعلی طالبی