جاذبه های گردشگری بیابان ها و کویر های ایران

منابع مقاله:

نوشتارحاضر، بخشی از مقاله مطولی است که استاد کردوانی درباره منابع طبیعی وجاذبه های گردشگری کشورمان نوشته و در آن از کوهها، رودها، دشت ها، دریاهاو دریاچه ها، جنگل ها، چشمه ها، کویرها، بیابان ها، آبشارها، تنوع گونههای گیاهی و جانوری، میوه ها و نیز انواع انرژی های کشورمان به تفصیل یادکرده است.

ازآنجا که چاپ تمامی مقاله، به دلیل محدودیت صفحات کیهان فرهنگی ممکن نبود،به اقتضای تخصص و علاقه ویژه استاد به کویرشناسی و نیز مباحثی که در پیوندبا همین موضوع در مصاحبه کیهان فرهنگی با استاد کردوانی مطرح شده است،تنها بخش دوم این مقاله را که مربوط به جاذبه ها، زیبایی ها و سودمندی هایدشت های مناطق داخلی خشک و بیابانی کشورمان است، برای این شماره برگزیدهایم.

کشورهاییکه در نیمکره شمالی زمین در عرض جغرافیایی 15تا 45 درجه واقع شده اند، درنوار خشک یا بیابانی کره زمین قرار دارند (مانند: ایران، عربستان، صحرایآفریقا، امارات متحده عربی و غیره) زیرا در این عرض جغرافیایی «هوایپرفشار مجاور حاره ای» حاکم است. این هوای پرفشار با دو اثر و ویژگی خودبه هر منطقه ای که بوزد، مانع بارندگی می شود: پراکنده کردن هوا و ندادنامکان صعود به آن. به طور کلی اینطور می توان گفت، آن هوایی ایجاد بارندگیمی کند که ناپایدار باشد یعنی امکان صعود را داشته باشد، سرد بشود تا ذراتابر بتوانند سرانجام به صورت ریزش های جوی (باران، برف و تگرگ) به سطحزمین بریزند. هوای پرفشار چنین امکانی را نمی دهد. کشور عزیزمان (ایران)که تقریباً در عرض جغرافیایی 25تا 40درجه شمالی قرار دارد، درست در داخلیا بهتر بگوییم در مغز و هسته این عرض جغرافیایی بوده و لذا تحت تأثیرشدید هوای پرفشار مجاور حاره ای واقع شده است و لذا می بایست سراسر آندارای آب و هوای خشک و بیابانی و فقیر از لحاظ بارندگی می شد، مانند:امارات متحده عربی و دیگر شیخ نشین های خلیج فارس، عربستان، صحرای آفریقاو غیره. اما خوشبختانه، در طول دوره زمین ساختی یا تکامل کره زمین درمحدوده کشور ما، دو پدیده اتفاق افتاده یا عوارض طبیعی به وجود آمده که دربسیاری از مناطق آن، اثر بسیار نامطلوب هوای پرفشار مجاور حاره ای و نیزبادهای آلیزه که آن هم در همین عرض های جغرافیایی باعث خشکی آب و هوا میشود، از بین رفته و ایران دارای انواع یا تیپهای مختلف آب و هوا و از اینلحاظ یک کشور تقریباً استثنایی در جهان شده است. یکی از این دو پدیده خشکشدن دریاها ولی باقی ماندن دو دریا در شمال و جنوب کشور است (دریای خزر درشمال، خلیج فارس و دریای عمان در جنوب) و دیگری، چین خورده و کوهستانی شدنقسمت اعظم آن است.

- منابع طبیعی تجدید شوند (کویرها یا نمکزارها و ماسه های بادی)

درمناطق دشتی بویژه نواحی خشک و بیابانی، منابع طبیعی تجدید شوند یا معادنتجدیدپذیر بسیاری در مساحت و قطعات کوچک و بزرگ وجود دارند، مانند انواعنمک های انواع کویرها (نمکزارها) یا ماسه های بادی به صورت رشته تپه هایطولی شکل به هم پیوسته که طول آنها تا 200کیلومتر و ارتفاع آنها «ماسهبادی انباشته شده» تا 475متر هم می رسد، مانند ماسه ها یا رشته تپه هایماسه ای واقع در شرق لوت که به ریگ یلان معروف است و همینطور دیگر رشتهتپه های ماسه ای به هم پیوسته کشور مانند ریگ جن (در جنوب دشت کویر)، ریگشتران(بین طبس و یزد) ریگ دهلی (سرراه بم به سمسور در بلوچستان) ریگ اسپکهدر بلوچستان، ریگ کاشان (آران و بیدگل) و دیگر رشته تپه های ماسه ای طولی(ریگها). اما در مناطق مختلف خشک و بیابانی دیگر انواع تپه های ماسه ای بهاشکال مختلف (هلالی شکل، شمشیری شکل و غیره) وجود دارند که هم از اشکالزیبا برخوردارند و هم تمام نشدنی (منابع طبیعی تجدید شونده)اند زیراجایگزین می شوند، یا از بین نمی روند. تپه های ماسه های بادی، هم زیباهستند و هم موارد استعمال گوناگون دارند. تاکنون حدود 20مورد استفاده ازماسه بادی کشف شده است. بنابراین، ماسه های بادی هم از منابع مهم اقتصادی(منابع طبیعی تجدید شونده) و هم از عوامل مهم و اشکال زیبای جاذبه توریستیهستند، ضمن آن که تپه های ماسه ای محل اسکی بیابانی نیز هستند.

درنواحی خشک کشور، انواع مختلف کویرها (نمکزارها) وجود دارند که تمام نشدنی(تجدیدپذیر) هستند (برخلاف معادن نمک کوه (گنبدهای نمکی) که تمام شدنی(ثروت های طبیعی) هستند. کویرها یا نمکزارها از انواع مختلف املاح و بهاشکال گوناگون و قطعات مختلف در مناطق مختلف کشور ما وجود دارند، که آنهارا براساس شکل ظاهری (اشکال قشرهای نمکی و نوع نمک) نامگذاری کرده ایم،مانند: کویرهای قشری که دارای املاح کلرورسدیم هستند، کویرهای چریه کهدارای املاح کلرور کلسیوم و کویرهای متورم یا پف کرده، که دارای املاحسولفات سدیوم هستند و شوره زارها که دارای املاح نیترات پتاسیوم اند.

کویرها(نمکزارها)مانند ماسه زارها، ضمن آن که به دلیل داشتن مناظر گوناگون و زیبا از جاذبههای مهم توریستی به شمار می روند با داشتن انواع مختلف املاح، از مهمترینمنابع اقتصادی (منابع طبیعی تجدیدپذیر) نواحی خشک کشور هستند زیرا هر یکاز انواع املاح کویرها، موارد استعمال گوناگون دارند، به عنوان مثالسولفات سدیوم برای تهیه مواد شوینده، شیشه سازی، کاغذسازی و چندین مورددیگر استفاده می شود. با احیاء کردن سولفات سدیوم به سولفید سدیوم به روشخیلی ساده، از این ماده بسیار باارزش، برای استخراج فلز از سنگ (سنگ آهن،سنگ مس و غیره) استفاده می شود. از کلرور سدیوم برای مصارف خوراکی انسان وحیوان (نمک طعام) و نیز استخراج نفت و همچنین تولید محصولات پتروشیمیاستفاده می شود. کلرور کلسیوم، جاذب الرطوبه است که دهها موارد استعمالدارد و خلاصه از نیترات پتاسیوم هم به عنوان یک کود ازته طبیعی استفاده میشود و هم برای تهیه باروت و دیگر مواد احتراقی، مورد استفاده قرار می گیرد.

بنابراین،کویرها (نمکزارها) برخلاف گذشته که اگر در هر منطقه وجود داشت، نشان ازشوم و بدبخت بودن آن منطقه بود، امروزه نشانه خوش شانسی و مایه توسعه وترقی هر کشور و منطقه به شمار می روند، زیرا در گذشته که فعالیت ها بیشتربراساس کشاورزی و دامداری استوار بود، کویرها به دلیل متراکم بودن نمک درآنها و غیرقابل کشت و زراعت بودن، نه تنها فایده ای نداشتند و مورداستفاده قرار نمی گرفتند، بلکه با بالا آمدن سطح آب زیرزمینی در این عرصهها، موجب بالا آمدن زه آب شور و کویری شدن زمین های اطراف خود نیز میشدند. روی همین اصل، تمدن های کشاورزی مفلوک روستاهای کوچک و فقیری که دراین سرزمین های با آب و خاک شور به وجود آمده بودند، به تدریج با پیشرویآب شور و شورتر و سرانجام کویری شدن اراضی زیر کشت ساکنان این مناطق،روستاها را ترک کرده به دیگر مناطق کشور مهاجرت کردند و به این ترتیب،تمدن های کشاورزی نیز نابود شدند. اما امروزه از برکت پیشرفت علم وتکنولوژی، می توان از انواع املاح، انواع کویرها بهره برداری کرد و چنانچهبا یک برنامه ریزی صحیح از آنها استفاده شود، تأثیر به سزایی دراقتصادمنطقه وکل کشور هم از لحاظ اشتغال زایی و هم بالا رفتن سطح زندگی مردمخواهد داشت و شهرهای صنعتی، زنجیروار به دور کویرها ایجاد خواهند شد وتمدنصنعتی پیشرفته به جای تمدن مفلوک کشاورزی درگذشته به وجود خواهد آمد.

کویرها و بیابان های ایران (به عنوان عوارض طبیعی نامساعد) از جاذبه های مهم توریستی

...کویرها و بیابانها فواید دیگری هم دارند که شاید بتوان گفت مهمتر و اقدامدراین زمینه، اقتصادی تر و اولی تر است،برای این که هزینه کمتری را همدربرخواهد داشت و آن استفاده از کویرها (نمکزارها) و بیابان ها به عنوانجاذبه های مهم توریستی کشور است. درست است که کشور ما با داشتن دریاهایگوناگون و زیبا در شمال و جنوب کشور و جنگل های متنوع درمناطق مختلف، درههای سرسبز و ارتفاعات پوشیده از گیاه و رودهای خروشان و چشمه سارهای پر آبو آب معدنی های متنوع فراوان و عرصه های پوشیده از گل های الوان و نیزحاوی انواع حیات وحش از لحاظ طبیعی یکی از مناطقی درجهان است که دارایانواع جاذبه های توریستی است، اما کویرها و بیابان های ایران دارای ویژگیخاصی هستند. حتی مواردی از آنها، منحصر به فرد بوده و دردیگر کشورهای جهاننمونه آنها مشاهده نمی شود. لذا، ضمن آن که برای هر فرد ایرانی جالبهستند، برای توریست های خارجی به ویژه آنان که با کویر و بیابان و علوممربوط به آن سروکار دارند (کویرشناسان و بیابان شناسان) بسیار جالب وارزشمندند، هرچند به ظاهر از عوارض طبیعی نامساعد برای کشاورزی و دیگربهره برداری های مستقیم از آن به حساب می آیند.

خلاصه ای از جاذبه ها و زیبائیهای کویر و بیابان:

1-کویرها (نمکزارها)

هرکشوری که دارای نمکزار است، برای آن اسمی دارد. به عنوان مثال در زبان عربی به نمکزار«سبخ» )Sabakh( می گویند که جمع آن می شود «سبخاء» و به بیابان هم «صحرا» می گویند. ما درایران به نمکزار «کویر» می گوییم.

تعریفکویر: کویر به زمینی گفته می شود که آنچنان تحت تأثیر نمک است(نمک در سطحیا نزدیک سطح آن متمرکز شده) که قابل رویش برای گیاهان (حتی پسته، خرما،جو و غیره که به شوری و قلیایی مقاوم هستند) نیست. اما امکان دارد کهمیزان املاح آن به حدی باشد که گیاهان غیرزراعی ولی مقاوم به شوری وقلیایی (مانند گز،خارشتر، اشنیان، نی و غیره) بتوانند درآن برویند. دراینصورت، کویرهای گیاهدار یا مراتع کویری خوانده می شوند که درواقع منابعطبیعی، تکثیر شونده مناطق خشک هستند (همان گونه که جنگل ها، منابع طبیعیتکثیر شونده مناطق مرطوبند). اما اگر مقداری املاح محلول خاک از یک حدیتجاوز کند( از سه درصد و یا هدایت الکتریکی مخصوص آن از 43 میلی موس برسانتیمتر ) دیگر هیچ گیاهی قادر به روییدن درآن نیست (حتی گیاهی به نام«شور» Salzolaکه مقاوم ترین گیاه به شوری است) دراین شرایط،کویرها یا نمکزارهای فاقدگیاه ولی دارای قشر نمکی (کویرهای واقعی) به وجود می آیند که باید ازاملاح آنها استفاده کرد و این رو، نگارنده معتقد است. کویرها (نمکزارهایفاقد گیاه) منابع طبیعی تجدید شونده یا قابل تجدید مناطق خشک هستند(درحالی که کویرهای دارای گیاه، منابع طبیعی تکثیر شونده مناطق خشک اند.

دراینجا از جاذبه ها و زیبایی های کویرها، چه کویرهای گیاهدار و چه کویرهایفاقد گیاه، به عنوان یکی از بهترین جاذبه های توریستی کشور ما ونیز درجهان صحبت می کنیم.

الف- درباره کویرهای گیاهدار

درمناطق مختلف کشور (نیمه خشک، خشک، نیمه بیابان و بیابان) چندین قطعه کویر(نمکزار) داریم که تعداد آنها به حدود 45-50 قطعه می رسد، مانند: کویرآذربایجان شرقی (معروف به کویر کبودان)، کویر اراک (معروف به کویر میقان)کویرهای منطقه قم و چندین قطعه کویر در مناطق خشک مانند کویر بجستان وکویر خواف و کویر جاجرم خراسان. اما بزرگترین کویر (نمکزار) ایران، کویرمرکزی یا دشت کویر ایران است. همچنین در نواحی نیمه بیابانی مانند یزد،پنج قطعه کویر (نمکزار) داریم مانند کویر ابرقو، کویر مروست، کویر سیاهکوهو غیره و حتی در بیابان لوت نیز، کویر یا نمکزار وجود دارند که به کلیفاقد گیاه هستند.

کویرهایگیاهدار، یا اطراف کویر مرکز ایران ضمن آن که مراتع کویری یا منابع طبیعیتکثیرشونده هر منطقه و کشور به حساب می آیند، دارای جاذبه توریستی جالبتوجهی نیز هستند زیرا در آنها انواع مختلف گیاهان می رویند که بخصوص درفصل بهار بعضی از آنها دارای گل های بسیار زیبا هستند، مانند انواع گزهاکه دارای انواع گل های بنفش رنگاند که توأم با رنگهای متنوع اندام انواعگیاهان، منظره بسیار جالب و دیدنی دارند. کویرهای گیاهدار تقریباً مانندجنگل ها که در فصل پاییز خیلی زیبا هستند در فصل بهار زیبا و دیدنی اند.لذا، در این فصل باید از جاذبه هایی برای جلب توریست و ترتیب دادن تورهااستفاده کرد. استفاده از این عرصه ها به عنوان چراگاه، یعنی وجود و پخشبودن حیوانات بویژه شتر در آنها، منظره بسیار زیبایی به این کویرها میبخشد، بخصوص عصرها.

ب- کویرهای فاقد گیاه

هرقدرمنطقه از لحاظ آب و هوا خشک تر و گرمتر باشد، تعداد گیاهان آن کمتر است.به عبارت دیگر، از مناطق نیمه خشک (به عنوان مثال آذربایجان و اراک) بهمناطق خشک و بیابانی (مانند بیابان لوت) از گیاهان کویر کاسته شده و برسطح کویرهای فاقد گیاه اضافه می شود. به طوریکه در بیابان لوت، هر قطعه کهکویری است، فاقد گیاه است در دشت کویر یا کویر مرکزی، اطراف آن که به دلیلنفوذ آب زیرزمینی به آن منطقه و نیز جاری شدن آب های سطحی به آنجا، تاحدودی رطوبت خاک بیشتر است، کویرها، گیاه دارند اما قسمت مرکزی آن به کلیفاقد گیاه ولی دارای انواع مختلف کویرها با قشرهای نمکی متنوع بوده کههمچون گل های یک قالی زیبا و متنوع هستند. انواع نمک ها با بلورها و اشکالمختلف، زیبایی خاصی به هر قسمت از سطح کویرهای فاقد گیاه می بخشند. بهترینموقع برای دیدن این کویرها و ترتیب دادن برنامه گردشگری برای آنها، اواخرتابستان و فصل پاییز قبل از آغاز بارندگی است زیرا در طول دوره خشک و گرمتابستان املاح در سطح زمین تجمع کرده و بلورهای مختلف نمک با اشکال مختلفو زیبا، جلوه ای بسیار زیبا می بخشند.

خلاصههر کویر (نمکزار) ایران در مناطق مختلف دارای ویژگی های خاص آن شرایطاقلیمی و خاکی آن منطقه است. به عنوان مثال کویر حوض سلطان، خصوصیتی داردکه دیگر کویرها ندارد (باتلاقی شدید است) کویر ساغند یزد با کویر ابرقو ومروست، تفاوت دارد. کویر اراک (میقان) با کویر آذربایجان شرقی (با آن کههر دو در مناطق نیمه خشک واقع شده اند) ولی به کلی با هم متفاوتند و همهزیبا هستند.

2- بیابان ها

بیابانکه عرب ها به آن «صحرا» می گویند به سرزمین وسیعی گفته می شود که از لحاظبارندگی بسیار فقیر است و امکان دارد که در طول یک سال یا سال ها در آنبارندگی صورت نگیرد. و بارش چندین سال آن، ظرف چند روز یا چند ساعت ببارد.(بیابان های واقعی، مانند بیابان لوت ایران، صحرای آفریقا، و بیابانآتاکاما در آمریکای جنوبی که 29سال در آن بارندگی صورت نگرفته است: از سال1832 تا 1853)، یک چنین سرزمینی از لحاظ آب و پوشش گیاهی بسیار فقیر و یامساحت های وسیعی از آن به کلی فاقد گیاه است، مانند بیابان لوت ایران. دراین سرزمین (بیابان لوت) سال ها باران نمی بارد و آب جاری شیرین ندارد وآب آن محدود می شود فقط به پنج چشمه کوچک که آب تمامی آنها، کم و شور است.همچنین یک رود دایمی دارد که نیز آب آن شور است و در آخر، براثر تبخیرشدید به معدن نمک تبدیل می شود. لذا، این بیابان (به جز یک منطقه کوچک درلوت جنوبی معروف به شاهرخ آباد) به کلی برای کشاورزی مناسب نیست.

اماچون سال ها در آن بارندگی صورت نمی گیرد و بارش چندین سال آن، ظرف چند روزیا چند ساعت می بارد، این شرایط سبب شده اند که عوارضی بر اثر باد وعوارضی براثر آب به وجود آیند که از جاذبه های مهم و بسیار زیبا به حسابمی آیند. به عبارت دیگر، اشکال و عوارض طبیعی بیابانی که برای دیگر بهرهبرداری ها نامناسب هستند، مهمترین جاذبه های توریستی بیابان لوت به حسابمی آیند، که برخی از آنها منحصر به فرد بوده، و در هیچ بیابان دیگر دنیا،دیده نمی شوند. ضمن آن که بررسی های اینجانب و همکاران و نیز برخی ازدانشمندان خارجی نشان داده که پست ترین نقطه داخلی ایران، در بیابان لوتواقع شده و گرمترین نقطه کره زمین هم در همین جاست، به عبارت دیگر، اگرقطب شمال و قطب جنوب سردترین نقطه در سطح کره زمین هستند، بیابان لوتگرمترین نقطه کره زمین است که به قول دانشمند اتریشی (استراتیل زاور Stratil sauer)بیابان لوت می تواند «قطب حرارتی کره زمین باشد!» بنابراین، یکی ازمهمترین جاذبه های توریستی بیابان لوت، همین پست ترین نقطه بیابان لوتیعنی گرمترین نقطه کره زمین است که دیدن آن برای هر کسی، می تواند بسیارجالب باشد. همانطور که قبلا ذکر شد به علاوه سال ها بدون بارندگی بودنیعنی خشکی و فقر پوشش گیاهی و تاخت و تاز بادها از یک طرف (اثر فرسایشیباد) و سال ها بدون بارندگی بودن و ریزش بارندگی چندین سال آن، ظرف چندروز و یا چند ساعت (اثر فرسایشی آب) و دیگر اثرات آب و باد، عوارضی را دربیابان لوت به وجود آورده اند که بسیار زیبا هستند.

درادامه، عوارض و اشکال بیابانی جالبی را که براثر باد بوجود آمده اند و نیزبر اثر آب، نام می بریم، که دیدن آنها، با عکس و تصویر آنها برای هربیننده ای جالب است.

عوارض و اشکال زیبای بیابانی به وجود آمده بر اثر باد:

1-رشته تپه یا بهتر بگوییم رشته کوههای ماسه ای که ارتفاع آن تا 475 متر وطول آن 200 کیلومتر و عرض آن 60 کیلومتر است. این توده عظیم ماسه ای طولیشکل، در شرق بیابان لوت واقع شده و به «ریگ یلان» یا ریگ شرقی لوت معروفاست (در مناطق مرکزی و شرقی ایران به این گونه رشته تپه های ماسه ای عظیم«ریگ» می گویند. عرب ها به آن عرق Erg می گویند که جمع آن می شود عارق. این ریگ علاوه بر داشتن منظره زیبا برای ورزش اسکی، ماسه ای بسیار مساعد است.

2-تپه های ماسه ای پراکنده به اشکال مختلف (هلالی شکل، که برخان نامیده میشود شمشیری شکل، که سیف گفته می شود) این تپه های ماسه ای در دشت لوت واقعشده اند.

یاردانگها:یاردانگها تپه هایی هستند که بر اثر رُفته شدن خاک اطراف آنها، بر اثر بادبه وجود آمده اند (به عنوان مثال به شکل یک صندوق بزرگ، یا یک تپه کوچک کهدر سطح زمین باقی مانده باشد).

-نبکاها: یعنی تپه های ماسه بادی که روی آنها گیاه وجود دارد. این عوارضبیابانی را نگارنده «گلدان بیابان» نام نهاده، زیرا در سطح دشت صاف، تپههایی که روی آنها گیاه سبز شده، به صورت پراکنده دیده می شود.

بزرگترین نبکاهای جهان، هم از لحاظ محیط (بیش از 40 متر) در حاشیه غربی بیابان لوت (سر راه شهداد به پشونیه) واقع شده و هم از لحاظ ارتفاع (تا 10متر) که آن هم در داخل لوت ولی در قسمت غربی آن، نزدیک کریم آباد از توابع شهداد قرار دارد. هر دو نوع نبکاها، بسیار جالب زیبا و دیدنی هستند که در دیگر مناطق جهان دیده نمی شوند.

- دشت های پوشیده از پوشش های متفاوت (ریگی، قلوه سنگی، سنگی، ماسه ای) که آنها را پوشش بیابانی )Desert Pavement(می نامند و همچون گل های متفاوت قالی در سطح دشت لوت، زیبایی خاصی به آنبخشیده اند. این عرصه های فاقد گیاه، بر اثر باد به وجود آمده اند، زیراباد ذرات ریز (ماسه و گرد و غبار) را با خود برده و این مواد (ریگ، قلوهسنگ و سنگ) باقی مانده که پوششی گوناگون، الوان و زیبا، در سطح دشت فاقدگیاه لوت ایجاد کرده اند.

عوارض و اشکال بیابانی به وجود آمده بر اثر آب (و باد)

چوندر بیابان لوت، سال ها باران نمی بارد ولی بارش چندین سال آن، ظرف چند روزیا چند سال می بارد، اثر فرسایشی آب خیلی شدید است که اشکال و عوارضگوناگون و زیبایی را به وجود آورده است. به عنوان مثال:

-کلوت ها: کلوت ها بر اثر فرسایش آب و صیقل دادن آن به وسیله باد به وجودآمده و به صورت رشته دالان های موازی تا ارتفاع بیش از 200 متر منطقه ایبه طول 140 و عرض 80 کیلومتر را در غرب بیابان لوت (حدود 80 کیلومتری شرق شهداد)پوشانیده و به کلی فاقد گیاه و حیات است. این عارضه بیابانی، فقط منحصر بهبیابان لوت ایران است و در هیچ بیابان دیگری دیده نمی شود. پست ترین نقطهداخلی ایران (56 متر ارتفاع از سطح دریا) و گرمترین نقطه کره زمین هم درداخل همین کلوت ها (یک چاله آبی-بادی) واقع شده است.

-شهرهای لوت: جغرافیدانان، بیابان ها را براساس عوارض و شکل ظاهری آنهانامگذاری کرده اند، به عنوان مثال: اگر مسطح بود، «بیابان دشتی» اگرکوهستانی بود، «بیابان کوهستانی»، اگر دارای نبکای زیاد بود، «بیابان هاینبکائی» و اگر پوشیده از ریگ بود، بیابان ریگی، سنگی، قلوه سنگی و غیره مینامند. براثر فرسایش شدید آب و صیقل دادن باد، زمین در بعضی قسمت ها بهشدت فرسایش یافته و در طول قرن ها فرسایش آبی و (نیز بادی) شدید به صورتبقایا یا آثار خرابه های شهرها درآمده است که در منطقه، به شهر لوت یاشهرهای لوت معروف است و جغرافیدانان، آنها را بیابان های شهری یا شهرهایبیابانی می نامند. این آثار و عوارض بیابان ها که بر اثر آب (و نیز باد)به وجود آمده، بسیار زیبا و همانند آثار و بقایای شهرهای کهن ایران، جالبو دیدنی هستند.

-کوچه ها: بر اثر بارندگی اتفاقی و جاری شدن سیل ها، زمین به شدت فرسایشیافته و سیل های عمیق ایجاد کرده که در محل به آنها کوچه می گویند، که عمقبرخی از آنها از 30متر هم تجاوز می کند. متاسفانه در دهه های اخیر از اینمسیل های گود یا کوچه ها، قاچاقچیان مواد مخدر از آنها به عنوان بهترینمسیر و پناهگاه برای انتقال مواد مخدر و غیره استفاده می کنند.

-دریاچه شورگز هامون: در بیابان لوت در انتهای (جنوبی ترین قسمت) کلوت ها وریگ یلان، یعنی بین این دو عارضه زیبای بیابانی، یک دریاچه ایجاد شده کهبه دریاچه شورگز هامون معروف است. هرچند سال یک بار که بر اثر بارندگیسیلاب جاری می شود. این دریاچه برای یک مدت کوتاه آب دارد، که بر اثربالابودن میزان تبخیر هوا، این دریاچه پس از یک مدت کوتاه، دوباره خشک وبی آب می شود.

-معادننمک: یک رود دایمی که از شمال بیابان لوت (منطقه بیرجند و غیره) سرچشمه میگیرد و در طول راه، شاخه های شور و شیرین زیادی به آن می ریزد و سرانجاموارد بیابان لوت می شود (به صورت یک رود دایمی وارد بیابان لوت می شود).اما چون هوا گرم و خشک است، در طول راه از آب آن کاسته می شود ولی بر غلظتاملاح آن، افزوده می شود تا این که نرسیده به کلوت ها، خشک شده به صورتمعدن نمک (کلرور سدیم) در می آید که به «گودسر نمک» یا نمکزار شهدادمعروف است. چون دیگر املاح آب در طول راه رسوب می کنند، کلرور سدیوم خالصکه در آب کاملا محلول است به آنجا می رسد و روی همین اصل، معدن نمک کلرورسدیم به وجود می آید که از کرمان و دیگر نقاط با کامیون و وانت برای کندننمک و حمل آن به دیگر نقاط، به آنجا می روند و از نمک حاصل از آب رود خشکشده، به عنوان معدن یا مخزن تجدید شونده، نمک استفاده می کنند. قسمت هایمختلف آن، دارای مناظر بسیار زیبا است، بخصوص که با عوارض ساحل این دریاچهیا معدن نمک، منظره ای بسیار جالب و دیدنی به وجود آمده است.

کویرها، نمکزارهای بسیار زیبا و دیدنی (کویرها یا نمک زارهای لوت)

لوت،همانطور که شرح دادیم یک بیابان است، اما در آن«کویر» یعنی نمکزار هم وجوددارد که باید آن را «کویر لوت» نامید. در محل هایی که آب شور جمع می شودیا زمین تحت تاثیر آب زیرزمینی شور قرار دارد، انواع مختلف کویرها(نمکزارها) که به اشکال مختلف ظاهر شده اند و جلب توجه می کنند. نگارندهبر اساس شکل ظاهری آنها، این کویرها را نامگذاری کرده است: کویرهای باجوشش تخم مرغی شکل: یعنی کویرهایی که نمک در سطح آن به صورت تخم مرغدرآمده (به اندازه تخم شترمرغ) که تقریبا در دنیا بی نظیر است.

«کویرهایچشمه ای»: که تمام آن منطقه به صورت چشمه سارها دیده می شود، در حالی کهاصلا آبی وجود ندارد. «کویرهای سم گوسفندی»: سطح این عرصه ها به شکل زمینخیسی می ماند که گله ای از گوسفندان از آن عبور کرده و جای پا، یا سمگوسفندان در سطح آن باقی مانده باشد. «کویرهای قندیلی»: بر اثر شدت گرما وتبحیر زیاد، به عبارت دیگر هوا در آن قسمت ها آنقدر گرم و خشک است که درمواقعی که کویر خیس و آبدار است، نمک را بر اثر تبخیر به سمت بالا کشیدهکه به صورت قندیل به هوا کشیده شده اند (معمولا در مناطق سردسیر زمستان هاکه بر اثر بارندگی هوا می بارد شب ها آبی که در حال نزول از بالای باممنازل و ساختمان ها در حال ریزش است به صورت «قندیل یخ» در می آید. دربیابان لوت، جهت، عکس آن است: بر اثر تبخیر شدید، محلول نمک و آب به هواکشیده می شود که به صورت قندیل نمکی یا سیخ های نمکی بسیار زیبا در سطحزمین جلوه گر می شوند. هر قدر هوای منطقه گرمتر و خشک تر باشد، قندیل هابلندتر هستند. این انواع کویرها در بیابان لوت، بسیار بسیار زیبا و دیدنیهستند که به این صورت قابل وصف نیستند.

«خلاصه کویر و بیابان آنقدر زیبا هستند که به عقیده نگارنده هرکس برای آرامش اعصاب خود نیاز به یک قطعه کویر یا بیابان دارد.»

کویرهایایران، بویژه دشت کویر و بیابان لوت ایران از آن جمله هستند که اگر بهآنها توجه بشود می توانند مهمترین جاذبه ها و دیدنی ها برای توریست ها ودر نتیجه منابع اقتصادی کشور باشد.